Alabalık yetiştiriciliği hangi aşamalardan oluşur?
Üç aşamadan: kuluçka, büyütme ve hasat. Çiftlikte alabalık kendiliğinden yumurtlamaz; olgun anaçlar elle sağılır, yumurtalar döllenip kuluçkahanede açılır (FAO). Yavru önce orada yemlenir, sonra havuzda ya da kafeste satış boyuna büyütülür.
Bakanlığın 2022 kayıtlarındaki 670 kuluçkahanenin hemen hepsi kaynak suyu kullanır; yumurta kapasitesinin %95'i en büyük kuluçkahanelerdedir. FAO, işe yeni başlayana anaç tutup yumurta üretmeyi önermez; gözlenmiş yumurta anaç çiftliklerinden alınabilir.
Hızlı büyüme yaşama oranını düşürdü. Bu kayıtları inceleyen bir çalışmanın tahminine göre 2021'de kullanılan yumurtaların ancak yaklaşık %30'u hasat boyuna ulaştı. Yazarlar olası nedenler olarak hastalıkları, yanlış tedaviyi, damızlık ve işletme yönetimini sayar. Ölüm kaydını balıkta ölüm oranı (mortalite) takibi yazısında anlattık.
Alabalık üretiminde hangi ay ne yapılır?
Sağım sonbahar sonu ve kışta, yavrunun baraj gölüne taşınması ekim-aralıkta, deniz hasadı mayıs-haziranda yapılır. Sağım tarihi kuluçkahaneye göre değişir.
| Ne zaman | Ne yapılır | Nerede |
|---|---|---|
| Sonbahar sonu ve kış; Van'daki altı kuluçkahanede kasım başı-mart ortası, en yoğun aralık sonu ve ocak | Anaçlar sağılır, yumurtalar döllenir | Kuluçkahane |
| Döllenmeden 37-83 gün sonra (6-12 °C suda) | Yavru besin kesesini bitirir, yüzmeye ve yem almaya başlar | Kuluçkahane |
| Ekim-aralık | 3-5 g ya da 20-30 g'lık yavru baraj gölü kafeslerine taşınır | Baraj gölü |
| 8 Ekim-7 Kasım (deniz 20 °C'nin altına inince) | Ortalama 500 g'lık Türk somonu adayları deniz kafeslerine alınır | Karadeniz |
| 21 Mayıs-20 Haziran (deniz 18 °C'ye ısınınca) | Denizdeki balık ortalama 3 kg'da hasat edilir | Karadeniz |
| Suyun 20 °C'yi aştığı ve donduğu dönemler | Kafeste üretim bu tarihlere göre planlanır | Ağ kafesler |
| Müşteri isteğine göre | Porsiyonluk balık (200-250 g) istenen boyda hasat edilir | Havuz ve baraj gölü |
Deniz aşaması yalnız Karadeniz'de yapılır; ayrıntısı Türk somonu nedir yazısında.
Alabalık havuzda mı, baraj gölünde mi, denizde mi yetiştirilir?
Üçünde de yetiştirilir, ama Türkiye'de ağırlık baraj göllerindedir: iç sulardaki alabalık kapasitesinin beşte dördü bu kafeslerdedir. Havuz işletmeleri daha çok ama küçüktür: %81'inin kapasitesi yılda 29 tonu geçmez. Bunların çoğu restoranlı aile işletmesidir.
| Sistem | Türkiye'de | Su ve yer şartı | Bilinmesi gereken |
|---|---|---|---|
| Havuz (beton ya da toprak; kaynak ya da dere suyuyla) | 948 işletme; yılda 40.691 ton kapasite | Yıl boyu akan temiz su; yılda 1 ton balık için yaklaşık 10 L/s | Beton havuzlar arka arkaya dizilirse aralarında 40 cm düşü gerekir; paralel düzende kirlilik sistemin yalnız küçük bir bölümünden geçer. Toprak havuzda su günde çoğunlukla 1-2 kez yenilenir |
| Baraj gölü ya da gölette ağ kafes | 622 işletme; yılda 164.810 ton kapasite. Türk somonu adaylarının yaklaşık %90'ı buradan gelir | Baraj göllerinde iki işletme arası en az 250 m; kesin mesafeyi kapasite, derinlik ve akıntıya göre Bakanlık belirler. Bir baraja ya da gölete ilk başvuruda DSİ'nin görüşü alınır | Akan sulu tesisten az yatırım ister; ama balık gölün su kalitesine, sıcaklığına ve kuş gibi avcılara açıktır |
| Denizde ağ kafes | Yalnız Karadeniz; 2022'de 6 ilde üretim | Deniz suyunun alabalığa uygun olduğu ekim-haziran dönemi. Çevre düzeni planı yapılmamış alanda iki kafes işletmesi arası en az 1 km | Balık denize ortalama 500 g'da girer, ortalama 3 kg'da çıkar |
Her sistemde önce il müdürlüğüne başvurup Bakanlıktan izin alırsınız. Ön izinden sonra proje onaylatılır. Su ya da alan kiralanıp üretime geçilince Su Ürünleri Yetiştiricilik Belgesi için il müdürlüğüne başvurulur (Su Ürünleri Yetiştiriciliği Yönetmeliği, madde 6-9).
Bir su kaynağı kaç ton alabalık taşır?
FAO'nun kaba kuralıyla yılda bir ton alabalık için yaklaşık 10 L/s su gerekir. Kapasite, suyun en az aktığı döneme göre planlanır.
Su soğuk, temiz ve oksijence doygunluğa yakın olmalıdır: FAO'nun el kitabına göre alabalığın iştahı yaklaşık 7-18 °C'de en iyidir, daha sıcak suda hızla düşer. Kaynak ve kuyu suyunun sıcaklığı gün içinde değişmez, mevsimle de az oynar. Dere suyunda yaz ile kış arasındaki fark 15 °C'yi bulabilir.
Yönetmeliğe göre debisi 100 L/s'ye kadar olan kaynakta tesis bütün suyu kullanacak büyüklükte kurulur. Daha büyük kaynakta yılda 25 tondan küçük işletme kurulamaz (madde 5/c). Kurulacak tesise yeterli alan bulunamayan bölgede il müdürlüğü bu yönde görüş bildirirse bu şart aranmaz.
Örnek: Yazın 60 L/s'ye düşen bir kaynak kaç ton alabalık taşır?
- Kaynağın en kurak aydaki debisini ölçün: diyelim 60 L/s.
- FAO'nun kuralıyla: 60 ÷ 10 = yılda yaklaşık 6 ton alabalık.
- Debi 100 L/s'nin altında; yönetmelik projenin kaynağın tamamını kullanmasını ister ama debiyi tona çevirmez.
Yılda yaklaşık 6 ton kaba bir başlangıçtır; kesin kapasite Bakanlığa onaylatılan projede yer alır. Havalandırmayla aynı su daha çok balık taşır.
Alabalık nasıl beslenir, kaç ayda büyür?
Alabalık hazır pelet yemle beslenir. Günlük yem, kafes ya da havuzdaki toplam balık ağırlığının (biyomas) yüzdesi olarak verilir; oran yemin üretici tablosundan gramaja ve su sıcaklığına göre okunur. Hesabı alabalık yemleme tablosu yazısında gösterdik.
Alabalık yumurtadan çeyrek kiloluk porsiyona, 5-15 °C'lik suda yaklaşık 10-17 ayda gelir; su bu aralığın sıcak ucundaysa süre kısalır, soğuk ucundaysa uzar. Aşamaların süresini ve yavru alan işletmenin hesabını alabalık kaç ayda büyür yazısında anlattık.
Yemin ne kadar iyi kullanıldığını yem dönüşüm oranı (FCR) gösterir. Yüksek enerjili yemle alabalıkta bu oran çoğu zaman bire yakındır (FAO). Hesabı yem dönüşüm oranı (FCR) yazısında gösterdik.
Türkiye'de ne kadar alabalık yetiştiriliyor?
TÜİK'e göre 2025'te 185.127 ton gökkuşağı alabalığı iç sularda, 74.888 ton denizde yetiştirildi. İç sulardaki yetiştiricilik neredeyse yalnız alabalıktan oluşur.
- İç sular
- Deniz
TÜİK satırı “Alabalık (Gökkuşağı)”; Salmo cinsi alabalıklar (2025'te iç sularda 183 ton) dahil değildir. Deniz serisi, uluslararası pazarda Türk somonu adıyla satılan büyük boy alabalıktır; bu marka 2018'de dünya pazarına çıktı. TÜİK bu adı kullanmaz. Veriyi Tarım ve Orman Bakanlığı derler. Kaynak: TÜİK, Su Ürünleri 2025 (4 Haziran 2026), kültür balıkları üretim miktarı tablosu
Grafiğin verisi
| İç sular | Deniz | |
|---|---|---|
| 2016 | 99.712 | 4.643 |
| 2017 | 101.761 | 4.972 |
| 2018 | 103.192 | 9.235 |
| 2019 | 113.678 | 9.411 |
| 2020 | 126.101 | 18.182 |
| 2021 | 134.174 | 31.509 |
| 2022 | 144.347 | 45.454 |
| 2023 | 154.991 | 66.055 |
| 2024 | 169.473 | 60.686 |
| 2025 | 185.127 | 74.888 |
On yıllık seride iç sulardaki üretim 1,9 katına, denizdeki 16 katına çıktı. Bütün türlerin verisini Türkiye su ürünleri yetiştiriciliği istatistikleri yazısında topladık.
Türkiye'de ilk ticari balık yetiştiriciliği 1969'da Bilecik Bozüyük'te bir gökkuşağı alabalığı tesisinde başladı. İlk yapay döllemeler daha eskidir: 1950'lerde Abant Gölü'nde, göle yavru bırakmak için Abant alabalığıyla yapıldı (Korkut ve ark., 2023).
Üretime geçince kayıtlarınızdan kafes bazında yem ve hasat planı çıkarmak isterseniz Akuantis su ürünleri danışmanlığı verir. Kafes kayıtlarını her gün Akuantis Çiftlik panelinde tutabilirsiniz.
