Türk somonu hangi balık?
Türk somonu, büyük boya getirilmiş gökkuşağı alabalığıdır (Oncorhynchus mykiss); yani tür olarak alabalıktır. Sektörün boy sınıflarında porsiyonluk alabalık 200-250 g, Türk somonu ise 3 kg'ın üzerindedir.
Türk somonu bir çiftlik balığıdır: kuluçkahanede yumurtadan çıkar, tatlı suda büyür, son aylarını Karadeniz'deki ağ kafeslerde geçirir. Denizden avlanan yabani bir somon değildir. Türün anavatanı Kuzey Amerika'nın Pasifik'e dökülen akarsularıdır (FAO). Gökkuşağı alabalığının denize göç eden bir soyu (steelhead) vardır, ama çiftlikteki balığı denize insanlar taşır.
“Türk somonu” ticari bir addır. Tarım ve Orman Bakanlığı 2018'de, Karadeniz'de yetiştirilen büyük alabalığın dünya pazarına bu markayla girmesini sağladı (Çakmak ve ark., 2024). İhracatta “Turkish salmon” ya da “Turkish salmon trout” diye anılır.
Türk somonu ile Norveç somonu arasındaki fark ne?
Fark türden başlar: Türk somonu gökkuşağı alabalığı, Norveç somonu Atlantik somonudur (Salmo salar). İki tür de somongiller (Salmonidae) familyasındandır ama farklı cinslerdendir.
| Özellik | Türk somonu | Norveç somonu |
|---|---|---|
| Tür | Gökkuşağı alabalığı, Oncorhynchus mykiss | Atlantik somonu, Salmo salar |
| Tatlı su dönemi | Baraj gölünde yaklaşık 1 yıl: 20-40 g'dan 400-600 g'a | Yumurtadan çıktığı yılı izleyen ilkbahara kadar |
| Denize çıkış ağırlığı | 400-600 g, ortalama 500 g | Çoğu 250 g'ın altında; 2025'te yaklaşık dörtte biri 250 g'ın üzerinde |
| Denizde kalış | 6-7 ay (ekim-kasımdan mayıs-hazirana) | 2 yıla kadar |
| Deniz suyunun tuzluluğu | Binde 17 dolayında (Sinop, aralık-mayıs ölçümü) | Okyanus düzeyine yakın, binde 33-34 |
| Deniz suyunun sıcaklığı | Denize alış 20 °C'nin altında; hasat su 18 °C'ye ısınınca | En iyi 6-16 °C |
| Yıllık üretim, 2025 | 74.888 ton (TÜİK) | 1.754.557 ton satış (Norveç Balıkçılık Müdürlüğü) |
Farkın kökü deniz suyunun sıcaklığıdır. Karadeniz'in yüzeyi yazın 25 °C'yi geçer; Atlantik somonu için bildirilen öldürücü sıcaklık 23 °C'dir. 1990'ların başında Norveçli girişimciler Batı Karadeniz'deki Kefken Adası'nda Atlantik somonu yetiştirmeyi denedi. Girişim yaz sıcakları yüzünden başarısız oldu (Buyukates ve ark., 2024).
Gökkuşağı alabalığı ise kışı ve ilkbaharı denizde geçirir, su ısınmadan hasat edilir. TÜİK'in yetiştiricilik tablosunda da Atlantik somonu yer almaz. Ölçek farkı ise büyüktür. Norveç'in 2025'te sattığı Atlantik somonu, Türkiye'nin aynı yıl denizde yetiştirdiği alabalığın yaklaşık 23 katıdır.
Türk somonu nerede yetişir?
Türk somonu önce iç sularda, sonra Karadeniz'de büyür. Baraj gölü kafeslerinde ya da kara havuzlarında 400-600 g'a gelen balık, “Türk somonu adayı” olarak deniz kafeslerine gönderilir. Türkiye'nin denizleri arasında ağ kafeste alabalık üretimine uygun olan yalnızca Karadeniz'dir (Çakmak ve ark., 2024).
Aynı çalışmaya göre deniz kafeslerinde üretim altı Karadeniz ilinde yapılıyordu, iki ilde de planlama sürüyordu. Bakanlığın bir projesinde kafes için belirlenen alanlar Artvin, Rize, Trabzon, Giresun, Ordu, Samsun, Sinop ve Zonguldak'tadır.
En çok üretim Sinop'ta: 2024'te ülkedeki Türk somonunun yaklaşık üçte biri, 20.540 ton bu ilde üretildi (Duyar ve Öz, 2026). Doğu Karadeniz'deki çiftlikler denize koyacakları balığı tercihen yakındaki Rize, Artvin ve Trabzon'un kara havuzlarından ve baraj göllerinden alır. Hasat edilen balık da bu illerdeki fabrikalarda işlenir.
Balık iller arasında da yol alır. Sinop'taki bir çiftlikte denenen büyük alabalıklar Samsun-Bafra'daki Altınkaya Baraj Gölü'nden gelmişti.
Türk somonu kaç ayda yetişir?
Türk somonu denizde 6-7 ay kalır. Baraj gölündeki yılla birlikte yavrudan hasada yaklaşık bir buçuk yıl geçer. Takvimi deniz suyunun sıcaklığı belirler: Karadeniz'in yüzeyi alabalık için yalnızca ekim-haziran arasında uygundur. Yazın kafesler çoğunlukla boş bekler; bazı işletmeler bu dönemde çipura ya da levrek koyar.
| Aşama | Zaman ve koşul | Ağırlık |
|---|---|---|
| Baraj gölü | Kasım-aralıkta kafese giren yavru bir yıl büyür | 20-40 g'dan 400-600 g'a |
| Denize alış | 8 Ekim-7 Kasım; deniz suyu 20 °C'nin altına inince | 400-600 g, ortalama 500 g |
| Deniz kafesi | 6-7 ay; ağırlık 6-8 katına çıkabilir | – |
| Hasat | 21 Mayıs-20 Haziran; deniz suyu 18 °C'ye ısınınca | Ortalama 3 kg; çoğunlukla 3-5 kg |
Örnek: Kasım 2026'da baraj gölüne giren yavru ne zaman hasat edilir?
- Kasım 2026: 20-40 g'lık yavru baraj gölü kafesine girer.
- Kasım 2027: 400-600 g'a gelen balık deniz kafesine taşınır.
- Mayıs sonu-haziran başı 2028: balık 3-5 kg'da hasat edilir.
Baraj gölünden hasada yaklaşık 18-19 ay geçer. Yıllar örnektir; kuluçkahanedeki aylar hesaba katılmadı.
Sıcaklığın büyümeyi nasıl değiştirdiğini alabalık kaç ayda büyür yazısında anlattık.
Türkiye'de ne kadar Türk somonu üretiliyor?
TÜİK'in yetiştiricilik tablosunda Türk somonu, denizde yetiştirilen gökkuşağı alabalığı satırında görünür. Bu üretim 2025'te 74.888 tona ulaştı; 2016'nın yaklaşık 16 katı.
TÜİK tabloda “Türk somonu” adını kullanmaz; değerler “Deniz - Alabalık (Gökkuşağı)” satırıdır. Veriyi Tarım ve Orman Bakanlığı derler. Kaynak: TÜİK, Su Ürünleri 2025 (4 Haziran 2026), kültür balıkları üretim miktarı tablosu
Grafiğin verisi
| Denizde gökkuşağı alabalığı | |
|---|---|
| 2016 | 4.643 |
| 2017 | 4.972 |
| 2018 | 9.235 |
| 2019 | 9.411 |
| 2020 | 18.182 |
| 2021 | 31.509 |
| 2022 | 45.454 |
| 2023 | 66.055 |
| 2024 | 60.686 |
| 2025 | 74.888 |
Denizin payı da büyüdü: Türkiye'de yetiştirilen gökkuşağı alabalığının 2016'da ağırlıkça %4'ü, 2025'te %29'u denizden geldi. Diğer türler için Türkiye'de su ürünleri yetiştiriciliği istatistikleri yazısına bakın.
Türk somonu üretiyor ya da ihraç ediyorsanız, bu soruları kendi verinizle sitenizde cevaplayabilirsiniz. Akuantis, su ürünleri firmalarına İngilizce sürümlü web siteleri kurar. Firma sitesine nelerin konacağını web sitesinde olması gerekenler listesinde topladık.
