FCR (feed conversion ratio, yem dönüşüm oranı), balıkta 1 kg ağırlık artışı için kaç kg yem harcandığını gösteren orandır. FCR 1,2 ise her 1 kg artış için 1,2 kg yem verilmiş demektir; oran düştükçe yem daha verimli kullanılmıştır. FCR'yi kafes bazında ve dönem dönem izlemek, yem maliyetini ve su ya da balık sağlığındaki sorunları erken görmenizi sağlar.
Yemin gider içindeki payı büyük olduğu için FCR doğrudan maliyete yansır. Mississippi Eyalet Üniversitesi'nin notuna göre ABD'deki ticari yayın balığı yetiştiriciliğinde yemin değişken işletme giderleri içindeki payı tarihsel olarak yaklaşık %50 iken notun yayımlandığı 2015'te %60'a yaklaşmıştır. Üretilen 1 kg balığın yem maliyeti FCR × yem fiyatı olduğundan, FCR'deki her %5'lik iyileşme bu maliyeti de %5 düşürür.
FCR nasıl hesaplanır?
FCR = verilen yem (kg) ÷ ağırlık artışı (kg)
- Verilen yem: dönem boyunca kafese atılan toplam yem.
- Ağırlık artışı: dönem sonu biyomas − dönem başı biyomas. Dönem içinde hasat edilen ya da başka kafese aktarılan balığın ağırlığı eklenir, kafese gelen balığınki çıkarılır.
FAO'nun yetiştiricilik eğitim kılavuzu FCR'yi, aynı dönemde dağıtılan yem miktarının balıktaki ağırlık artışına oranı olarak tanımlar ve bu hesabın her 15–30 günde bir, biyomas kontrolüyle birlikte yapılmasını önerir. Yem ile artış aynı tarihleri kapsamalı, artış da örneklemeyle bulunmuş ortalama ağırlığa dayanmalıdır. Aynı kılavuz bu ilişkiyi tersinden de kullanır: bir FCR değeri biliniyorsa, belli bir üretim için gereken yem = üretim × FCR olarak bulunur.
Biyolojik FCR ile ekonomik FCR arasındaki fark nedir?
İki ölçü aynı yemi farklı bir üretime böler. Biyolojik FCR, dönem içinde ölen balıkların ağırlığını da üretilmiş sayar; balığın yemi ne kadar iyi değerlendirdiğini kayıplardan ayrı gösterir. Ekonomik FCR ise yalnız canlı kalan, satılabilir biyomasın artışını sayar; ölen, kaçan ya da kayıtlara girmeyen balığa giden yem de bu orana yüklenir.
Biyolojik FCR = verilen yem ÷ (canlı biyomas artışı + ölen balıkların ağırlığı)
Ekonomik FCR = verilen yem ÷ canlı biyomas artışı
- Canlı biyomas artışına, dönem içindeki hasat ve transferler yukarıdaki genel formüldeki gibi eklenir ya da çıkarılır.
Avrupa Birliği'nin desteklediği ve Türkiye'deki kafes levrek üretimini de inceleyen EFISHENT projesinin sonuç raporu da aynı mantığı kullanır: yem kaybını azaltmak ekonomik FCR'yi iyileştirir; ölüm ve kaçışlar ise hasat edilebilir biyomas üretimini azaltarak FCR'yi kötüleştirir.
Örnek kafes: 30 günlük dönemde iki FCR
- Dönem başı: 50.000 balık × 100 g = 5.000 kg.
- Dönem içinde 1.000 balık ölmüş; ölenlerin ortalama ağırlığı 115 g, toplamı 1.000 × 0,115 kg = 115 kg.
- Dönem sonu örneklemesi: 49.000 balık × 130 g = 6.370 kg. Canlı biyomas artışı: 6.370 − 5.000 = 1.370 kg.
- Dönemde verilen yem: 1.650 kg.
- Biyolojik FCR = 1.650 ÷ (1.370 + 115) = 1.650 ÷ 1.485 = 1,11.
- Ekonomik FCR = 1.650 ÷ 1.370 = 1,20.
Bu örnekte ayda %2'lik ölüm, ekonomik FCR'yi biyolojik FCR'nin yaklaşık %8 üstüne taşıdı. Balıklar yemi iyi değerlendirmiş; fark, ölen balığa giden yemin satılabilir ürüne dönüşmemesinden geliyor.
Aradaki fark sektör ölçeğinde daha da büyüyebilir. Mississippi Eyalet Üniversitesi'nin notuna göre yayın balığı araştırma havuzlarında 1,8:1 ya da daha iyi FCR verirken, sektör genelinde çiftlik düzeyindeki FCR'nin (verilen yem ÷ satılan balık) beş yıllık ortalaması yaklaşık 2,5'tir. Aynı not, hastalık salgınında ölen balığı kaybedilmiş kazanç olarak tanımlar ve çiftlik FCR'sini şişiren başlıca etkenlerden sayar. Ölüm kaydını düzenli tutmak bu yüzden FCR'yi doğru okumanın ön koşuludur; ayrıntılar için ölüm oranı takibi yazımıza bakabilirsiniz.
FCR balık büyüdükçe neden yükselir?
Küçük balık hızlı büyür ve yemi daha verimli kullanır. Mississippi Eyalet Üniversitesi'nin notuna göre bunun başlıca nedeni, küçük hayvanların hızlı kazancının büyük ölçüde yağsız (protein) doku olmasıdır; bu dokunun enerji yoğunluğu yağın yarısından azdır. EFISHENT'in levrek analizleri de balık büyüdükçe vücuttaki protein, yağ ve enerjinin arttığını, nemin azaldığını gösterir. Yani büyük balığa eklenen her kilogram daha çok enerji taşır ve daha çok yem ister.
Göreli büyüme hızı da ağırlık arttıkça düşer; bunu spesifik büyüme oranı (SGR) yazısında ayrıca ele aldık. EFISHENT'in Yunanistan ve Türkiye'deki ticari çiftlik verileriyle yaptığı kıyaslama da aynı sonuca varır: FCR balık büyüdükçe artar ve su soğukken, kış aylarında yükselir. Bütün döneme tek bir ortalama FCR uygulamak bu yüzden küçük balığın artışını olduğundan az, büyük balığınkini olduğundan fazla gösterir.
Gramaj bantlı FCR tablosu nedir?
Çözüm, FCR'yi balığın ağırlığına göre bantlara ayırmaktır. Tesis, geçmiş dönemlerin örnekleme ve yem kayıtlarından her ağırlık aralığı için ayrı bir FCR çıkarır ve günlük hesapta balığın o günkü gramajının düştüğü bandı kullanır. Farklı yavru kaynakları ya da yem tipleri farklı sonuç veriyorsa her biri için ayrı tablo tutmak mantıklıdır.
| Gramaj bandı | FCR (örnek) |
|---|---|
| 0–2 g | 0,8 |
| 2–5 g | 0,9 |
| 5–30 g | 1,0 |
| 30–100 g | 1,1 |
| 100–250 g | 1,2 |
| 250 g ve üzeri | 1,3 |
Tabloyu kullanmak basittir: kafesin bugünkü ortalaması 84 g ise 30–100 g bandı okunur. Örnek tabloda bu bandın FCR'si 1,1'dir; gün içinde 220 kg yem verildiyse beklenen biyomas artışı 220 ÷ 1,1 = 200 kg olur. Akuantis Çiftlik panelinde bu okuma her kafes için her gün yapılır: panel, balığın o günkü gramajına düşen FCR'yi tesisin kendi bant tablosundan alır; yerli ve ithal köken için ayrı tablo tutulur ve tabloyu yönetici düzenler.
Alabalık, levrek ve çipurada tipik FCR kaçtır?
Yayımlanmış değerler her zaman aynı şeyi ölçmez: bazıları iyi koşullardaki denemelerden, bazıları sektör ortalamalarından gelir. Sektör ortalaması verilen bütün yemi toplam biyomas artışına böldüğü için ölüm, kayıp ve yem israfını da içerir. Aşağıdaki tabloda her değerin neyi ölçtüğünü ve kaynağını birlikte verdik.
| Tür | FCR | Neyi ölçüyor | Kaynak |
|---|---|---|---|
| Gökkuşağı alabalığı | Çoğu zaman 1:1'e yakın; yavruda 0,8:1'e kadar | Yüksek enerjili yem, iyi yemleme uygulaması | FAO tür bilgi sayfası (2009) |
| Gökkuşağı alabalığı, Atlantik somonu | Genelde 1,0–1,2 | Genel değer | Mississippi Eyalet Üniversitesi (2015) |
| Alabalıklar, dünya ortalaması | 1,3 (2008 tahmini) | Ekonomik FCR | FAO Teknik Rapor 564 (2011) |
| Çipura | Yaklaşık 1,3:1 | Yoğun büyütme sistemleri | FAO tür bilgi sayfası (2009) |
| Levrek | 0,84–1,9 | Optimize yemlerle proje denemeleri, 5–300 g, tank ve kafes | AB EFISHENT projesi (2013) |
| Levrek | 2,03; iyileştirilmiş senaryoda 1,6 | Türkiye'de kafes levrek vaka hesabı | AB EFISHENT projesi (2013) |
| Deniz balıkları (levrek ve çipura dahil), dünya ortalaması | 1,9 (2008 tahmini) | Ekonomik FCR | FAO Teknik Rapor 564 (2011) |
Aralık geniş, çünkü Global Seafood Alliance'ta yayımlanan bir değerlendirmenin de vurguladığı gibi FCR türün yanında yem tipi ve kalitesi, üretim sistemi, yemleme tekniği ve su kalitesiyle değişir. Kendi tesisiniz için en anlamlı ölçüt, aynı gramaj bandında ve aynı mevsimde geçmiş dönemlerde ulaştığınız değerdir.
FCR'yi neler bozar?
FAO'nun eğitim kılavuzu, gözlenen FCR beklenenden belirgin biçimde yüksekse düşük çözünmüş oksijen, fazla yemleme, kötü kaliteli yem ya da hastalık gibi bir sorunun aranıp düzeltilmesini önerir. Başlıca etkenler şunlardır:
- Sıcaklık: EFISHENT'in kıyaslamasında ticari FCR, Yunanistan'da ve Türkiye'de suyun soğuk olduğu kış aylarında yükseliyor. FAO'ya göre gökkuşağı alabalığı 0–27 °C'ye dayanabilir, ama üreme ve büyüme daha dar bir aralıkta (9–14 °C) gerçekleşir ve yetiştiricilik için optimum su sıcaklığı 21 °C'nin altıdır. Yayın balığında yüksek sıcaklığın yem alımını düşürüp FCR'yi yükselttiği gösterilmiştir.
- Oksijen: Düşük çözünmüş oksijen, FAO'nun yüksek FCR için saydığı nedenlerin başındadır; kılavuz oksijen sınırlıyken yemlemenin durdurulmasını önerir. EFISHENT denemelerinde düşük oksijende en iyi FCR'yi veren yem bileşimi bile değişmiştir.
- Yem kalitesi: Hammadde ve pelet kalitesi FCR'yi etkiler. Yem enerji ve besin bakımından yoğun, lifi düşük olmalı ve suda kolay dağılmamalıdır.
- Fazla yemleme: Yenmeyen yem FCR'yi hızla bozar; ağır kısıtlama da FCR'yi yükseltir, çünkü yemin çoğu yaşamı sürdürmeye gider. Sibirya mersiniyle yapılan bir denemede yemleme oranı vücut ağırlığının günlük %1'inden %1,5'ine çıkınca FCR 1,25'ten 2,43'e yükselmiş, büyüme düşmüştür. EFISHENT'te yemlemeyi ve yem kaybını su altı kamerasıyla izleyen çiftliklerde ilkbahar ve yaz başında ticari FCR yaklaşık %11 iyileşmiştir.
- Ölüm ve kayıp: Ölen balık o güne kadar yediği yemle birlikte kaybolur; ekonomik FCR bu yüzden ölümle birlikte kötüleşir. Balığı daha büyük boya kadar tutmak da ölüm olasılığını artırarak FCR'yi yükseltir.
- Sayım ve biyomas tahmin hataları: FCR iki biyomasın farkına dayandığı için adetteki ya da ortalama ağırlıktaki küçük bir hata, FCR'de büyük bir sapmaya dönüşür.
Son maddenin etkisi sanıldığından büyüktür. Kayıtlarda görünmeyen %5'lik bir adet farkı FCR'yi olduğundan yaklaşık %5 iyi gösterir; 30 günlük bir dönemde ortalama ağırlıktaki %2,5'lik bir tartım hatası ise FCR'yi %13 kadar saptırabilir. İki hesabı adım adım kafeste biyomas hesabı rehberinde gösterdik.
