Boylama, bir üretim biriminin bütün stokunun taranıp balıkların büyüklüklerine göre yeniden gruplanmasıdır. Sonunda bir kafes genellikle iki ya da üç yeni gruba ayrılır: ortalamanın üstü ve altı ya da üst, ara ve alt boy. Her grup ayrı bir kafese konur ve o günden sonra kendi adedi, gramajı ve biyomasıyla ayrı bir stok olarak izlenir.
Boylama neden yapılır?
Aynı gün stoklanan balıklar bile zamanla farklı hızlarda büyür ve boy farkı açılır. FAO'nun küçük ölçekli alabalık yetiştiriciliği rehberine göre boylama yapılmazsa büyük balıklar küçüklerin kuyruk ve yüzgeçlerini ısırır; bu durum yamyamlığa kadar varabilir.
- Yaralanmayı ve yamyamlığı azaltmak: FAO'nun Avrupa levreği bilgi sayfası, büyüme farklılaşmasını ve yamyamlığı önlemek için bir üretim döngüsünde en az iki üç kez boylamanın gerekli olduğunu yazar.
- Yemlemeyi düzenlemek: Benzer boydaki balığa uygun pelet ve rasyon verilebilir; FAO'nun yetiştiricilik eğitim kılavuzu boylamanın uygun rasyonla yemleme verimini artırdığını belirtir.
- Hızlı ve düzgün büyüme: FAO'nun alabalık bilgi sayfasına göre boylama hızlı büyümeyi sağlar, yemleme yönetimini iyileştirir ve ürünü tek tip hâle getirir; yoğunluğun düşürülmesi gerektiğinde de yapılır.
- Daha doğru stok tahmini: FAO kılavuzu boylamanın izleme için yapılan stok tahminlerinin doğruluğunu artırdığını yazar; benzer boydaki bir gruptan alınan örnek, grubu daha iyi temsil eder.
- Hasat planlaması: FAO kılavuzuna göre kısmi hasatta satış boyuna ulaşmış balıklar boylamayla ayrılır ve hasatta küçük balık oranı azalır.
Boy farkının açılması bir yemleme sorununa da işaret edebilir. FAO rehberi, bireyler arası boy farkının artmasını, saldırganlığı ve yamyamlığı yemleme sorunlarının belirgin işaretleri arasında sayar; boylamaya karar verirken yemlemeyi de gözden geçirin.
Boylama ne zaman ve ne sıklıkla yapılır?
Herkese uyan bir takvim yoktur; kaynaklar sıklığı tür ve döneme göre verir. Aşağıdaki değerler kaynaklarda yazıldığı biçimiyle aktarılmıştır.
| Tür ve dönem | Öneri | Kaynak |
|---|---|---|
| Gökkuşağı alabalığı, genç balık | 15–60 günde bir | FAO TP 561 |
| Gökkuşağı alabalığı, daha büyük balık | 30–90 günde bir | FAO TP 561 |
| Gökkuşağı alabalığı, ilk yıl | Genellikle 4 kez: 2–5 g, 10–20 g, 50–60 g ve 100 g üzerinde | FAO CASIP |
| Avrupa levreği, üretim döngüsü | En az 2–3 kez | FAO CASIP |
Zamanlamada hava ve su koşulları da belirleyicidir. İrlanda'nın deniz ürünleri kalkınma ajansı BIM'in balık refahı rehberi, hava ya da çevre koşulları balığın refahını tehlikeye atacaksa boylama yapılmamasını söyler. FAO kılavuzu da işin mümkünse serin koşullarda yapılmasını ve balığın olabildiğince az elleçlenmesini önerir.
Boylama nasıl yapılır?
Boylama elle, ızgaralarla ya da makineyle yapılır. FAO'nun alabalık rehberine göre küçük balıkta el ızgaraları, büyük balıkta çubukları değiştirilebilen boylama masaları kullanılır. BIM'e göre mümkünse pasif boylama, yani balığın ızgaradan kendi yüzerek geçtiği yöntem, balık için en kolayıdır.
- Sabit aralıklı kutu boylayıcı: tabanında belirli aralıkta, değiştirilebilir ızgara bulunan kutu; en basit tiptir.
- Ayarlanabilir boylayıcı: çubuklar kaydırılarak aralık değiştirilir.
- Değişken aralıklı (mekanik) boylayıcı: balık eğimli bir oluğa konur ya da pompalanır; aralık oluğun başında dar, sonuna doğru geniştir. En küçük balıklar ilk bölmeye düşer, diğerleri boylarına uyan bölmeye kadar ilerler.
Izgara aralığı nasıl seçilir?
Izgarada aralıktan geçebilen balıklar alta düşer, geçemeyenler üstte kalır. Hangi aralığın hangi büyüklüğü ayırdığı türün gövde biçimine bağlıdır; FAO kılavuzu ağ gözünü ve aralığı balığın genel biçimine göre seçmeyi, gerekirse kendi denemelerinizle belirlemeyi önerir. Pratikte kaynak kafesten küçük bir örneği ızgaradan geçirip iki tarafı ayrı tartmak, ayrımın hangi gramajda olduğunu boylamadan önce gösterir.
Kaç gruba ayıracağınız da önemlidir. FAO rehberi pratik bir çözüm olarak stokun ortalamanın üstü ve altı diye iki gruba ayrılmasını, stok boy bakımından çok düzensizse iki yerine üç grup oluşturulmasını önerir.
Balığı strese sokmadan boylamak
- Yemi önceden kesin: BIM, boylamadan en az 24–48 saat önce yemin kesilmesini, kesin sürenin su sıcaklığına ve balık boyuna göre belirlenmesini önerir.
- Balığı sudan uzun süre çıkarmayın: BIM'e göre balık 15 saniyeden uzun süre sudan çıkmamalıdır. FAO rehberi özellikle genç balığın mümkünse su altında boylanmasını, kuru bir ızgaradan geçen balığın hemen suya ulaşmasını önerir.
- Uygun ekipman kullanın: Izgara, boru ve ağlar balık boyuna uygun, keskin kenarsız ve bakımlı olmalı; ağlar düğümsüz olmalı ve aşırı doldurulmamalıdır (BIM).
- Taşımayı suyla yapın: FAO rehberine göre balık her boyda su içinde taşınmalı; yeni yerine bırakılmadan önce su sıcaklıkları kontrol edilip gerekirse eşitlenmelidir.
Boylama nasıl kaydedilir?
Boylama, kafesler arasında bir stok hareketidir ve kayıtta öyle görünmelidir. FAO rehberindeki aylık üretim dengesi formunda boylamaya ayrı satırlar ayrılır: çiftlik içinde boylama nedeniyle yer değiştiren balıklar, dışarıdan gelen stoklamadan ve satıştan ayrı yazılır.
- Tarih ve kaynak kafes
- Her hedef kafes ve oraya giden balık adedi
- Her grubun ortalama gramajı (tartılmış örnekten)
- Boylama sırasında ölen ya da ayıklanan balıklar
- Notlar: ızgara aralığı, su sıcaklığı, aç bırakma süresi
Kayıttan sonra her grup yeni bir stok gibi izlenir: kendi başlangıç adedi, başlangıç gramajı ve biyomasıyla. Boylamadan önceki tek ortalama artık hiçbir grubu temsil etmez. Boylamada ve sonraki günlerde ölenleri de kafes bazında ölüm kaydına geçirin.
Örnek: bir kafesin üç boya ayrılması (değerler örnektir)
- Boylamadan önce kaynak kafeste 30.000 balık var; kayıttaki ortalama gramaj 80 g, biyomas 30.000 × 80 ÷ 1000 = 2.400 kg.
- Üst boy: 7.500 balık, örnek tartımda ortalama 115 g → 7.500 × 115 ÷ 1000 = 862,5 kg.
- Ara boy: 15.000 balık, ortalama 80 g → 1.200,0 kg.
- Alt boy: 7.380 balık, ortalama 50 g → 369,0 kg.
- Boylama sırasında 120 balık ölmüş. Adet dengesi: 7.500 + 15.000 + 7.380 + 120 = 30.000; bütün balıklar hesaptadır.
- Biyomas dengesi: üç grubun toplamı 862,5 + 1.200,0 + 369,0 = 2.431,5 kg. Ölüler kayıttaki 80 g ile 9,6 kg tutar. Canlı gruplar ve ölüler birlikte 2.441,1 kg eder; bu, kayıttaki 2.400 kg'ın 41,1 kg üstündedir.
Adet tam olarak dengelenir. Biyomastaki yaklaşık %1,7'lik fark boylama gününün büyümesi değildir; önceki tahminin tartımla düzeltilmesidir.
Akuantis Çiftlik'in Boylama modülünde kaynak kafesi, hedef kafesleri, her hedefe giden adedi ve gramajı kaydedersiniz; bu kayıtlar her kafesin günlük adet, gramaj ve biyomas hesabına taşınır.
Boylama biyomas ve FCR hesabını nasıl etkiler?
Çiftliğin toplam biyomasını boylama, ölenler dışında değiştirmez; balık yalnız yer değiştirir. Ama kafes bazında bakınca kaynak kafesin biyoması bir günde düşer, hedef kafeslerinki artar. Bu hareketler büyüme ya da kayıp gibi hesaba girerse kafes bazında FCR anlamını yitirir.
Ağırlık artışı = dönem sonu biyomas + çıkan biyomas − dönem başı biyomas − giren biyomas
- Çıkan: boylamayla başka kafese aktarılan ve hasat edilen balıkların biyoması. Giren: başka kafesten gelen balıkların biyoması.
- FCR = dönemde verilen yem ÷ ağırlık artışı. Ölülerin ağırlığını çıkana katıp katmamak bir tercihtir; hangisini seçtiyseniz bütün dönemlerde aynı yöntemi kullanın.
Örnek: boylama yapılan kafeste FCR (değerler örnektir)
- Kafes ayın başında 2.000 kg. Ay içinde 500 kg yem verilmiş.
- 20. günde boylamayla 1.300 kg balık başka kafeslere aktarılmış; ay sonunda kafeste 1.150 kg kalmış.
- Aktarma hesaba katılmazsa artış 1.150 − 2.000 = −850 kg çıkar; negatif artışla FCR hesaplanamaz.
- Doğru hesap: artış = 1.150 + 1.300 − 2.000 = 450 kg; FCR = 500 ÷ 450 = 1,11.
Aktarılan biyomas "çıkan" olarak yazıldığında kafesin FCR'si 1,11 olur.
Boylamanın bir faydası da hesabın kendisinde görülür. FCR tablosu gramaja göre okunuyorsa, boylamadan sonra her grup kendi gramajına uyan banttan hesaplanır: örnekteki 115 g'lık üst boy ile 50 g'lık alt boy artık aynı 80 g'lık ortalamayla temsil edilmez.
Boylamadan sonra nelere dikkat edilir?
Yemlemeye dikkatli dönün. BIM, aç bırakmadan sonra yemin balık refahını bozmayacak ve rekabeti körüklemeyecek biçimde yeniden başlatılmasını; yemin kafesin her yanına iyi dağıtılmasını, gerekirse elle verilmesini önerir.
Her grubun rasyonunu kendi gramajı ve biyomasıyla yeniden hesaplayın. FAO kılavuzuna göre küçük balık ağırlığına oranla daha fazla yem ister ve yem tanesi balığın ağız açıklığına uygun olmalıdır; bu yüzden alt boy ile üst boy farklı oranla, hatta farklı pelet boyuyla yemlenebilir.
Sonraki günlerde ölümleri yakından izleyin. BIM'e göre aşırı elleçleme ile pompa ve boylama ekipmanı deriye, yüzgeçlere ve gözlere zarar verip balığı enfeksiyona açık hâle getirebilir; stres, belirti vermeden seyreden hastalıkları da tetikleyebilir. Ekipmanı başka bir tesise götürmeden önce temizleyip dezenfekte edin: BIM, temizlenmeden taşınan ekipmanın bulaşıcı etkenleri yayabileceğini belirtir.
